Câu chuyện tâm lý nhà đầu tư

Thị trường chứng khoán Việt Nam hiện tại đang phát triển mạnh mẽ kể từ giai đoạn 2018 tới nay và tiến dần tới mốc 1500 bởi con sóng lớn chưa từng chứng kiến trong lịch sử chứng khoán Việt Nam. Điều này vừa mở ra rất nhiều cơ hội mới nhưng cũng tiềm ẩn rất nhiều rủi ro xoay quanh câu chuyện đầu tư, đầu cơ hay lướt sóng của những thành phần tham gia thị trường và đặc biệt là các nhà đầu tư mới với tâm lý đầu tư “non nớt” - F0.

I.    Thực trạng

-    Trong quá trình tham gia thị trường, sự thật về việc nhà đầu tư bị ảnh hưởng tâm lý là rất rõ ràng, dù là các nhà đầu tư lâu năm hay nhà đầu tư mới, đều sẽ chịu tác động từ các thông tin xoay quanh thị trường chứng khoán. 

-    Đây là một vấn đề thường nhật, không thể tránh khỏi khi các luồng thông tin là vô cùng dày đặc, tràn lan và dễ dàng truy cập trên bất cứ báo mạng, trang thông tin hay các trang web mà nhà đầu tư tiếp cận trong quá trình giao dịch. Điểm khác nhau rõ ràng nhất chính là các nhà đầu tư lâu năm đã trải qua, tiếp thu, học hỏi và thay đổi cũng như hình thành ra các bộ quy tắc về việc tiếp nhận thông tin qua thời gian đầu tư của họ. 

-    Dù vậy, chúng ta phải nhìn vào thực tế, lượng nhà đầu tư mới tham gia thị trường hiện tại lớn hơn rất nhiều lần so với những nhà đầu tư lâu năm, mang một dòng tiền khổng lồ và “hung hăng” tới thị trường, đem tới một con dao hai lưỡi về cơ hội và rủi ro cho thị trường chứng khoán. Theo ông Đỗ Vũ Anh, Phó Chánh văn phòng Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho biết:
 “Số lượng tài khoản chứng khoán mở mới tính đến hết tháng 10/2021 là khoảng 3,6 triệu tài khoản, tương đương 4% GDP. Riêng từ đầu năm 2021 đến nay có gần 1,1 triệu tài khoản nhà đầu tư cá nhân mở mới. Đây là một con số kỷ lục, minh chứng sự quan tâm của người dân tới thị trường chứng khoán. Giao dịch bình quân của thị trường tăng mạnh, tăng trên 300% so với cùng kỳ năm 2020”

-    Với khối lượng lớn nhà đầu tư mới như hiện tại, cộng với việc tâm lý bất ổn, khiến các cụm từ như “bán tháo hoảng loạn”- FUD hay “hưng phấn quá đà”- FOMO xuất hiện thường xuyên hơn và chỉ cần các thông tin được bung ra thì sự phản ứng thái quá của nhóm nhỏ lẻ, hay nhà đầu tư cá nhân, với tin tức này ít nhiều sẽ gây ra các biến động tiêu cực tới thị trường chứng khoán trong ngắn hạn. 

II.    Các dạng tâm lý đầu tư mà F0 dễ gặp phải

1.    Tâm lý tự tin thái quá

-    Trên thị trường tài chính, tính năng động và linh hoạt là đặc điểm của nhóm nhà đầu tư cá nhâ, điều này sẽ giúp các nhà đầu tư luôn tự tin và ứng phó rất nhanh với các diễn biến của thị trường. 

-    Tuy vậy, do sự hạn chế nhất định về nhận thức thị trường (cả về các giao dịch trên thị trường lẫn thông tin thị trường), nên sự linh hoạt và năng động này rất dễ nghiêng sang thái cực dễ bị dao động. Với thiên hướng dễ bị dao động trước các diễn biến bất thường của thị trường, sẽ khiến cho thị trường tài chính càng bị rung lắc mạnh hơn, khi đó các chính sách tài chính tiền tệ sẽ bị suy giảm hiệu lực. 

-    Tâm lý tự tin thái quá của nhà đầu tư khi gặp các biến cố hay sự kiện tác động sẽ dẫn đến loại tâm lý lạc quan hoặc bi quan thái quá. Nếu nhà đầu tư có tâm lý lạc quan thái quá thì rất dễ bị cuốn vào các hoạt động đầu tư cho dù đang bị thua lỗ và không biết đến điểm dừng lỗ và một khi nhà đầu tư nhỏ lẻ bị thua lỗ quá lớn thì rất dễ bị chuyển sang thái cực khác đó là bi quan quá mức và e dè với thị trường tài chính. 

2.    Tâm lý đánh bạc, trả thù thị trường

-    “Tâm lý người đánh bạc” là nói về nhận thức của các nhà đầu tư đối với rủi ro. Khi lợi nhuận từ các hạng mục đầu tư đang tích cực, họ tìm cách giới hạn rủi ro để bảo vệ vị trí dẫn đầu, nhưng khi các khoản đầu tư đang thua lỗ thì họ càng muốn đốt thêm tiền để lấy lại những gì đã mất.

-    Từ đó, các nhà đầu tư sinh ra mong muốn “trả thù thị trường”, phần lớn là do tâm lý muốn giành lại tất cả những gì đã mất, các nhà đầu tư sẵn sàng tăng vốn để "đòi lại" vốn, hình thành một vòng thua lỗ luẩn quẩn với tư duy đầu tư lệch lạc. 

-    Sự sai lệch trong tư duy đầu tư này cốt lõi chính là ở trạng thái lỏng lẻo trong việc tuân thủ các quy tắc mua/bán mà nhà đầu tư cần tuân thủ khi tham gia thị trường chứng khoán.

3.    Tâm lý đánh nhanh thắng nhanh

-    Tâm lý đầu cơ "đánh nhanh, thắng nhanh" khiến nhà đầu tư F0 nôn nóng, quên đi việc lập ra chiến lược lâu dài. Tình trạng này cũng được sinh ra từ sự lỏng lẻo trong việc tuân thủ các quy tắc đầu tư mà người tham gia thị trường chứng khoán phải tuân thủ khi đầu tư.

-    Tâm lý này được sinh ra khi nhà đầu tư có sự nôn nóng trong việc nắm giữ cổ phiếu, đặc biệt khi có sự tác động từ các thông tin tích cực ở các mã cổ phiếu mình không nắm giữ. Hành động “đứng núi này trông núi nọ” khiến nhà đầu tư liên tiếp có các sự điều chỉnh về danh mục trong thời gian ngắn với kỳ vọng lớn, tâm lý đầu cơ.

-    Ông Phan Lê Thành Long (Long Phan), sáng lập và CEO của AFA Group, diễn giả eBox chỉ ra rằng đây là tâm lý phổ biến của người mới chơi chứng khoán nhưng dễ dẫn đến nhiều quyết định sai lầm như đánh đu theo những mã cổ phiếu đầu cơ, tăng nóng, rủi ro cao, hoặc mua theo lời tư vấn mà không thật sự hiểu về doanh nghiệp và tình hình tài chính, kinh doanh của doanh nghiệp đó.

4.    Thẩm định sai 

-    Cụm từ thẩm định sai có thể mang nhiều lớp nghĩa nhưng ở đây sẽ tập trung vào việc thẩm định doanh nghiệp, thẩm định sai sự vận động giá.

-    Việc nhà đầu tư F0 có sự đầu tư về kiến thức, học hỏi về doanh nghiệp thông qua phương pháp phân tích cơ bản là một điểm rất tích cực. Tuy nhiên, nhiều nhà đầu tư quá tự tin vì nghĩ rằng họ hiểu rõ hơn các chuyên gia, thậm chí hiểu rõ doanh nghiệp, thị trường và đây là điểm trừ lớn trong quá trình đầu tư, vì không ai thực sự nắm rõ được vận động giá của thị trường hay doanh nghiệp trước khi nó xảy ra mà chỉ nên đầu tư theo sự vận động của thị trường. Theo chủ tịch Dragon Capital, ông Dominic Scriven:  “Tôi đầu tư 30 năm còn không chắc mai thị trường tăng hay giảm”

-    Việc này dẫn đến sự kỳ vọng quá mức ở một doanh nghiệp mà bỏ qua yếu tố thị trường, yếu tố dòng tiền hay các tin tức vĩ mô, vi mô… có thể tác động tới vận động giá của doanh nghiệp đó trên thị trường chứng khoán. 

III.    Điều khiển tâm lý

Việc điều khiến được tâm lý khi tham gia thị trường chứng khoán đòi hỏi nhiều hơn là chỉ giao dịch nhiều. Nó yêu cầu kiến thức đầu tư, các bộ quy tắc giao dịch, kinh nghiệm đầu tư trong quá trình giao dịch, bộ lọc tiếp nhận thông tin.