Cách “để mất tiền” trong TTCK

Cụm từ “không thể thoát” không chỉ hiểu là việc không có khả năng thoát ra mà còn hiểu là trạng thái do dự, không thể ra được quyết định bởi nhiều nhân tố tác động. Tất cả nguyên nhân đều bắt nguồn từ việc nhà đầu tư không hiểu rõ mình đang sở hữu tài sản gì (hiểu DN) cùng trạng thái sợ hãi, không ổn định trong tâm lý, cảm xúc. 

Rất nhiều nhà đầu tư huyền thoại cũng đã mắc sai lầm theo cách này, bắt nguồn từ sự thay đổi của thị trường, ngành nghề mà DN đang hoạt động theo hướng tiêu cực dần, sai lầm nằm ở sự thiếu sót trong việc phân tích, nhìn nhận tính thực tế của thị trường mà DN đang hoạt động, về lợi thế cạnh tranh, về ban lãnh đạo…(đây là những sai lầm phổ biến nhất trong phân tích đầu tư), quá trình phân tích đã tác động, ăn sâu vào trong suy nghĩ của các nhà đầu tư, sau đó họ tiếp tục mua vào và bây giờ hiệu ứng sở hữu bắt đầu hiện hữu – ám chỉ việc nhà đầu tư có xu hướng đánh giá cao hơn những tài sản mà mình đã sở hữu, suy nghĩ này tạo ra các “điểm mù” trong quá trình cập nhật, phân tích, dẫn dắt các nhà đầu tư tới trạng thái mỏ neo, ngoại suy, đánh giá thấp các trường hợp tiêu cực và không sát với thực tế đang diễn ra. Từ đó, việc không thừa nhận hoặc thừa nhận sai lầm quá chậm trễ khiến tổn thất gia tăng cao, thua lỗ thực lớn đem lại những “tiếc nuối sâu sắc cũng sự ám ảnh” tới mức khó có thể phục hồi. 

Quy trình này lặp lại nhiều lần khiến những nhà đầu tư “cứng rắn” nhất cũng phải sống trong nỗi sợ hãi về tương lai với các kết quả bất lợi (mặc dù xác suất thấp) xảy ra, đây được gọi là sự lo lắng có lý trí mang đặc điểm tự nhiên của một con người khi đối mặt với các sự kiện căng thẳng, nhưng chính điều này cũng thúc đẩy quá trình nghiên cứu của nhà đầu tư hiệu quả và kĩ càng hơn cho những lần tiếp theo. Và đây là yếu tố căn bản khác biệt giữa một nhà đầu tư thất bại và thành công – họ tiếp tục đứng dậy đúng nơi mình vấp ngã, thừa nhận sai lầm và đi tiếp, chính sự trải nghiệm nỗi sợ hãi này sẽ gia tăng sức mạnh cho sự lý trí, một sự cam kết sâu sắc với lý trí là không đủ mạnh mẽ nếu không dựa vào niềm tin về sự hiểu biết DN rất rõ của nhà đầu tư.

I.    “Nguyên lý” chung của nhà giao dịch chứng khoán

Humphrey B.Neil, tác giả cuốn The Art of Contrary Thinking (tạm dịch:Nghệ thuật tư duy ngược), đã nói hay nhất :

”Đừng nhầm lẫn là bạn thông minh với một thị trường đang tăng”

“Nước lên thì thuyền lên” - nếu thị trường tăng tăng thì đa số cổ phiếu đều tăng -từ đó dẫn đến một nhận thức có tên thiên kiến quy kết (attribution bias).

 “Thiên kiến quy kết là để chỉ xu hướng người ta quy kết thành công của họ cho năng lực và thất bại của họ là vì những tác lực ngoại cảnh “không may””. 

Một tài liệu nghiên cứu năm 2021 thấy rằng các thị trường đang tăng điểm khiến những nhà đầu tư cá nhân thực hiện giao dịch nhiều hơn.

Lý do chúng ta giao dịch nhiều hơn trong một môi trường mà chúng ta lẽ ra nên giao dịch ít hơn là vì trong một thị trường đang tăng, chúng ta liên tục đúng. Mỗi lần đúng cảm xúc hưng phấn lại lên cao, mà con người ai chẳng ham chiến thắng - ngay cả bán xong mua lại giá cao vẫn có lời thì còn gì tuyệt vời hơn.

Để tiếp tục cảm giác say mê trong chiến thắng, chúng ta lại càng giao dịch nhiều hơn, nhanh hơn. Thật không may, người ta đã ghi nhận được rõ ràng là tốc độ quay vòng vốn và lợi nhuận tăng thêm có tương quan âm với nhau (Michael Patnick –trích trong sách Big mistakes).

II.    Các bước để mất tiền trong TTCK

Một thị trường đang tăng tạo ra rất nhiều cơ hội sửa sai,nhưng một khi thị trường giảm thì chỉ có một lần duy nhất để sửa chữa lỗi lầm. 

 Ba bước sau mô tả hoàn hảo tại sao hầu hết mọi người đều mất tiền theo cùng một cách:

1.    Đánh giá xu hướng trên một khoảng thời gian quá ngắn

Xét trên một chu kỳ rộng thì những cú Bear market  của VNINDEX luôn ít hơn Bull Market. Nhưng tại sao nhà đầu tư đa phần là chịu thiệt hại ? Và sẽ thường rời bỏ thị trường sau một “bear market” dù sau đó thị trường sẽ đi vào xu hướng tăng chỉ trong 1 năm sau ?

Nếu nhìn vào đồ thị chỉ số VNINDEX từ những năm đầu tiên sơ khai đến hiện tại thì quý nhà đầu tư sẽ thấy có thật sự “đáng tiếc” khi từ bỏ thị trường những khi chìm vào đáy tuyệt vọng nhất chưa ?

Bản chất của TTCK là đồng pha (tất nhiên sẽ có độ trễ) với nền kinh tế… Với 1 nền kinh tế được hỗ trợ bởi ổn định vĩ mô, chính trị thì TTCK nói lạc quan sẽ là “luôn tăng”. Nhưng tăng thì luôn có “chỉnh” - và trong những năm thị trường “chỉnh” hãy luôn cố gắng thua lỗ tối thiểu có thể. Đó mới chính là chân dung một nhà đầu tư thành công.

2. Theo Benjamin Graham cho rằng có rất nhiều nhà đầu tư dành toàn bộ thời gian vào việc cố gắng “thông minh hơn những người khác trong ngắn hạn”.

Thật sự thì đây là tâm lý bình thường của tất cả chúng ta. Bởi bản chất sâu thẳm, niềm thỏa mãn “hơn người” luôn tồn tại. Còn hơn nữa trong lĩnh vực đầu tư, nơi “đúng thì được tiền, thua thì mất tiền”  nên nhà các nhà đầu tư càng muốn dành thời gian để chứng minh rằng mình đúng hơn người nhất là trong ngắn hạn.

Vì thế cho nên, nếu thị trường không đi đúng như ý họ, thay vì bình tĩnh xử lý danh mục thì họ sẽ hoảng loạn ngay lập tức vì cái “tôi” đã đẩy lên quá cao không thể nào chấp nhận sai lầm của chính mình.

Nói đơn giản hơn:

Hành động của chúng ta đã tự triệt tiêu lẫn nhau và giá cổ phiếu trong ngắn hạn đã thể hiện tất cả điều này. 

Tóm gọn:

Nhà giao dịch khét tiếng nhất mọi thời đại Jesse Livermore từng có những giây phút là người giàu nhất thế giới đã phải kết thúc cuộc đời mình mà vẫn còn 1 khoản nợ. 

Bộ óc xuất chúng nhất mọi thời đại Isaac Newton không bao giờ muốn nhắc tới cổ phiếu mà ông đã mua trong trạng thái “hưng phấn” và rồi làm mất hẳn 1 gia tài.

 John Maynard Keynes nhà kinh tế học vĩ đại đã phải thay đổi từ việc đầu cơ hay dựa trên những suy diễn về vĩ mô của ông sang trường phái tập trung vào giá trị nội tại của DN và đã mang lại thành công rất lớn cho danh mục đầu tư.

 Long –Term Capital Management là tổ chức đầu tư được gọi là “nhiều não” nhất mọi thời đại (tính trên mét vuông sàn làm việc) với các nhà kinh tế học đạt giải Nobel thực hiện các chiến lược đầu cơ dựa trên các mô hình định lượng toán học là câu chuyện kinh điển nhất mọi thời đại về sự điên rồ của con người trong một thị trường giá xuống, quỹ đóng cửa trong vòng 4 năm hoạt động với mức thua lỗ vĩnh viễn 92% vào năm cuối cùng.

Warren Buffett từng viết: “Việc đầu tư thành công trong cuộc đời không đòi hỏi một chỉ số IQ cao chót vót, tầm hiểu biết kinh doanh sâu sắc khác thường hay thông tin nội bộ. Những gì cần có là một khuôn khổ trí tuệ sáng suốt để đưa ra quyết định và khả năng khiến cho cảm xúc không phá hủy nền tảng đó. Bạn phải tự đưa ra kỷ luật cho cảm xúc.”

Harry Markowitz là cha đẻ của lý thuyết quản lý danh mục hiện đại (giải Nobel năm 1990) đã nói rằng “chiến lược của tôi là tối thiểu hóa sự nuối tiếc” ám chỉ những những khó khăn trong việc “thoát ra” các trạng thái tiêu cực của tâm lý và cảm xúc, cách tốt nhất là “phòng” luôn tốt hơn “chữa”.

Cuối cùng, với tất cả những lập luận và ví dụ kể trên nhấn mạnh tầm quan trọng của 2 điều là kỷ luật và kiểm soát cảm xúc. Việc có hiểu biết về những điều này là không đầy đủ mà cần 1 quá trình thực hành, vấp ngã và rút kinh nghiệm để tích lũy. 

TTCK Việt Nam đang diễn biến hấp dẫn và đầy hứa hẹn trong đầu năm 2024. Sau một năm 2023 trầm lắng thì sự sôi động đầu năm đã gọi lại rất nhiều hứa hẹn. 

Good luck !!

Cảm ơn bạn đọc đã theo dõi.

Theo dõi các video hướng dẫn phân tích kĩ thuật tại kênh YOUTBE của tôi TẠI ĐÂY